Stepwells -- Water temples of India (and Byblos!)

Stepwells of India

1,000 years old and still standing. Coming soon: a unique insight into India’s forgotten structures
These stunning images of Indian stepwells have been brought to WAN by Richard Cox who is currently in Rajasthan gathering more information and photographing these fascinating medieval structures.

Once the focal point of many Indian communities, stepwells were mostly phased out during British rule due to concerns about water borne parasites. They never returned to mainstream use. Richard Cox describes their use, “During their heyday, they were a place of gathering, of leisure, of relaxation and of worship for villages of all but the lowest castes. Men gained respite from the heat in the covered pavilions, while the women had a rare chance to chat amongst themselves while drawing water for their families.”

Have been neglected for centuries, efforts are now being made to restore many of the wells. More recently, many have become dry as groundwater has been diverted for industrial use and the wells no longer reach the water table.

Stepwells are mainly to be found dotted about the desert areas of Gujarat and Rajasthan, some descending by as many as 170 steps and 46metres to reach the water. 

http://www.worldarchitecturenews.com/index.php?fuseaction=wanappln.projectview&upload_id=1911

http://www.design-flute.com/2007/09/03/water-temples-of-india/
http://www.geographical.co.uk/Magazine/Step_back_in_time_Feb08.html

http://spittalstreet.com/?p=1839

Water has played an important role in the architectural heritage of western India from the earliest times. One of the most characteristic features of the early Harappan towns (3000 BC) was the presence of a sophisticated system of drains, wells and tanks. The practice of making wells into an art form was begun by the Hindus but it developed under Muslim rule.

The vavs or baolis (step-wells) of Gujarat consist of two parts: a vertical shaft from which water is drawn and the surrounding inclined subterranean passageways, chambers and steps which provide access to the well. The galleries and chambers surrounding these wells were often carved profusely with elaborate detail and became cool, quiet retreats during the hot summers.

One of the earliest of these step-wells is the Mata Bhavani's vav at Ahmedabad, built in the eleventh century. The water is approached by a long flight of steps above which rises a sequence of two, three and four storey open pavilions. The elaborate ornamentation of the columns, brackets and beams, and the friezes of motifs are in the Solanki school of temple architecture.

The Rani Vav (Queen's well) at Patan, built during the late eleventh century, is probably the most magnificent step-well in Gujarat. Multi-storey colonnades and retaining walls link a stepped tank to a deep circular well. Throughout, the ornamentation is sumptuous. Columns, brackets and beams are encrusted with scrollwork and the wall niches are carved with figures. Hindu deities alternate with alluring maidens on the walls flanking the staircase. Its monumental construction and ornate treatment suggest that it also served a ritual ceremonial purpose.

The Dada Harir's vav at Ahmedabad, together with the vav at Adalaj, is the finest example of the Muslim period. The Dada Harir's vav is modeled on the earlier Mata Bhavani's vav, though it has an additional domed pavilion at the entrance. One striking feature of this vav is the complete absence of figural themes. The motifs in stylized scrollwork that adorn the wall niches may be compared with those that appear in Islamic architecture. The vav at Adalaj, located 12 miles north of Ahmedabad, is octagonal. As the long flight of steps descend, columns and connecting beams create open structures of increasing complexity; the receding perspectives of columns and cross-beams are particularly striking. Wall niches incorporate miniature pilasters, eaves and roof-like pediments.

Step-wells are most certainly one of India's most unique, but little-known, contributions to architecture, and it is uncertain whether they are to be encountered anywhere outside the Indian sub-continent.

Sources

Davies, Philip. The Penguin guide to the monuments of India, Vol II. London: Viking, 1989.

Tadgell, Christopher .The History of Architecture in India. London: Phaidon Press, 1990.

Stepwell, Panchmadi mosqueStepwell, Gwalior palaceStepwell, Suntemple, Modhera (Gujarat)Stepwell, Hampi (Karnataka)Stepwell, Adalaj (Gujarat)Agraseniki baoli, Delhi 60 meter long and 15 meter wideGandhak ki baoli, Mehrauli (Delhi)Raniki wav - 11th century, Patan (Gujarat)Bhai Harir stepwell, Ahmedabad (Gujarat)fStepwell, Peralassery (Kerala)Stepwell, Bikaner (Rajasthan)Baoli, Hazrat Nizamuddin Basti, DelhiStepwell, Ahmedabad (Gujarat)Stepwell, Kumbhalgar, Udaipur (Rajasthan) Neemrana (1740, built by Raja Todarmal)Dried-out stepwells, Madanapalle (Andhra Pradesh)Stepwell, Raniki baoli, Bundi (Rajasthan)Parasuram dwara, Jaimahal, Jaipur (Rajasthan)Stepwell, Dilwara (Rajasthan)Adikadi ni waav, Uparkot (Gujarat)Stepwell, Chanderi (Madhya Pradesh)Stepwell, Nahargarh fort (Rajasthan)Stepwell, Mukhed (12th century)Stepwell inscription, Gamgad, Ahmedabad dist.Stepwell, Dholpur (Rajasthan).Stepwell, Karwi (Madhya Pradesh)

Stepwell in Byblos, Lebanon, like the ones seen in India.

Sister Nivedita and Ananda Coomaraswamy - Myths of the Hindus and Buddhists (1914)

Sister Nivedita and Ananda Coomaraswamy - Myths of the Hindus and Buddhists (1914)

Hinduism and Buddhism

Hinduism and Buddhism - Ananda K. Coomaraswamy (1943)

The Caste System: the Hindu’s Imaginary Achilles’ Heel -- George Augustine

George Augustine

The BBC commemorated the 400th anniversary of the King James Bible last year in a special edition of the TV programme “The Big Questions” debating just one topic: “Is the Bible Still Relevant?” The chief participants were, inter alia, the former Anglican bishop Michael James Nazir-Ali and biblical scholar Francesca Stavrakopoulos. The debate can be watched here. Though the debate was about Christians and the bible, replying to an assertion by bishop Nazir-Ali that people would be savages without the ten commandments, Ms. Stavrakopoulus mentioned that people of other religions also live a moral life, and that they don’t need a book for that.

No sooner had she spoken these words did Nazir-Ali, a Christian fundamentalist from Karachi who had to run away to England to escape the wrath of fellow Islamic fundamentalists back home, retorted: “Are you talking about Hindus and the caste system? … Have you ever lived as an untouchable in a Hindu society”. It was enough to shut up Ms. Stavrakopoulus, and the bishop looked triumphant, as if scoring a point against the Hindu was enough to salvage the gobbledygook that has become of his faith!

The mention of ‘caste system’ is enough to shut up even the most eloquent advocate of Hinduism. In a way, this response is reminiscent of the German guilt that becomes active the moment somebody utters the word, “Jew”. I’ve never understood why present-day German humanists should feel guilty of a crime committed by their forefathers motivated by Christian prejudice, of which they have had no part. And it is a wonder why the word “gypsy” never causes such an uncomfortable German response, though the Gypsies too have had a thick slice of the holocaust share.

The ‘caste system’ in India at its worst was caused by a social prejudice rather than a religious prejudice and I’ve yet to hear of the Brahmans sending anybody to the gas chamber, or even imprisoning them in a concentration camp. Still, the Hindu hangs his head in shame if you mention the ‘caste system’.

The ‘caste system’ is a naturally evolved social system that existed and still exists in all parts of the world in one form or another, though it was and is most evident in the Indian subcontinent. Caste is defined as “any group of people that combine some or all elements of endogamy, hereditary transmission of occupation, and status in a hierarchy” [1]. According to social scientists, it develops “when the worth difference within a society sharpens to such a point that the social superior shuns fellowship and intermarriage with the inferior, thus creating a society made up of closed hereditary classes” [2].

When caste relations become extreme and infringe upon human dignity and the fundamental freedom of the individual, that is the point when the caste system becomes bad or termed evil, viewed through the lens of the modern moral sensibility. On the other hand, the social organisation based on occupation makes business sense even today, and more so in ancient times when the family craft was not imparted in a polytechnic but in the household, and the teachers were your own parents from whom you learnt your trade. Every member of the family, male or female, was a capital in the trade and it made sense to marry a trained member of a family engaged in the same trade. It is a natural phenomenon and occurs overarching religion and ethnicity.

Caste is no monopoly of the Hindus, but then why are they held hostage by this notion? The obvious reason is that it is generally believed, even by Hindus, that the “caste system” as defined above is mandated by their religion and was therefore institutionalised. Let us examine the verity of this belief.

Bhagavad-Gita

The line chāturvarnyam mayā srushtam guna karma vibhāgasha / tasya kartāram api mām viddhy akārtaram avyavam is spoken by Krishna (Gita 4-13) and means “I created the four varnas according to quality, activities and aptitude; although the creator of this, know me as the non-doer being immutable” [3]. The four varnas or divisions of human order are brahmana, kshatriya, vaisya and shudra and are not at all the ‘caste’ spoken of earlier, though out of ignorance many people misunderstand them merely as occupational or trade classes ordained by birth.

According to an authentic source [4], the Mahabharata of which Bhagavad-Gita is a part, was written by Maharishi Vyasa for the benefit of certain sections of society at a time when their circumstances did not allow them to pursue the study of the Vedas. Vyasa’s effort was to make available the essence of the Vedas to the less privileged, which would enable them to follow the path of dharma.

In the Gita, for this very reason, Vyasa’s Krishna assumes superhuman dimensions that reflect the vision of the supreme reality of the Vedas. In Vedanta philosophy, this phenomenal vision of brahman is generally known as saguna brahman, the brahman endowed with qualities. In Advaita Vedanta Isvara, or the creator of universes, of the Upanishads is a reflection of (nirguna) brahman (supreme reality without quality) in māya or the phenomenal world. Therefore, the dissociation of Krishna from the act of creation of the four varnas is consistent with Vedanta.

In the four Vedas, there is no account of an almighty “God” who created the universe and everything in it. The narrative of Mahabharata being designed for those who were ignorant of the Vedas, Krishna (characterising saguna brahman) means by his aforementioned utterance merely that the four varna system is a natural phenomenon. This is easy to understand when one considers gunas as the scientific basis of the four varnas as described in the Vishnupurana. [5]

The physiological and psychological traits of people are ruled by gunas or qualities like satva, rajas and tamas. People are disposed to the various combinations of these gunas for various reasons including genetic inheritance, diet and discipline and it is the dominance of a certain guna or a combination of gunas that predisposes a person to certain qualities that are suitable or unsuitable for a certain activity or a job. Thus a brahmana is predominantly ruled by satva guna, whereas a kshatriya has predominantly rajas. The vaisya has both rajas and tamas and the shudra is dominated by tamas. It is actually the guna that makes them what they are and not vice versa.

The balance or imbalance of these gunas can be influenced by diet and discipline [6] and as such indicates a biological fact. Therefore the maintenance of the guna balance can also be cultivated through breeding, for example, by inter-marrying from the same group which follow the same diet and discipline. And the ensuing progeny will be predisposed to possess the dominant guna of the parents and the community. This process can also lead to the formation of a ‘caste’ as defined earlier.

Thus, we see that there are biological, social and economical factors involved in the formation of ‘castes’ and were not created by Krishna or his author Vyasa. The Gita is only stating a natural phenomenon and not ‘caste’, which is a social development arising from many different factors.

Purusha Suktam

Another text that is often cited to stick the ‘caste’ on the Hindu’s forehead is stanza 13 of Purusha Suktam, which says the purusha’s mouth became the brahmana, his arms the kshatriya, his thigh the vysya and his legs shudra. For the blame game, that is to beat the Hindu with the ‘caste’ stick, one needs to pre-assign lower points in the social scale for purusha’s lower limbs to make up an unequal hierarchy. For example, if purusha was considered a tree, its leg (roots) cannot be judged inferior in any way to the top, fruit-bearing branches.

Written by Rishi Narayana, Purusha Suktam [7] is a lovely hymn and a beautiful poem that describes organic evolution leading to human consciousness in the metaphor of a Vedic yajna. The main subject of this poem is purusha, which term is almost always mistranslated into English as ‘God’, but the purusha is beyond all definitions of ‘God’ in the dictionary and have no resemblance whatever to the hero of the Christian bible. In a dispassionate analysis of the hymn, however, purusha comes through as the unifying basis of organic life.

The first stanza describes an entity that has multiplied and spread beyond the earth. This entity is organic, because it has eyes, head and feet, indicating perception, intelligence and movement. The second stanza confirms it by stating that this entity sustains its perpetuity and grows enormously by consuming food. Later, the purusha takes on a variety of forms (virat purusha). The devas (natural elements) then perform the yajna (sacrifice) sprinkling celestial waters on purusha after laying him on the darbha grass.

At the end of the yajna, various things emerge, among them animals of all sorts including domestic animals like horses, cows, goats and sheep as well as the four Vedas. After this, in the aforementioned 13th stanza, is described the evolution of human society, whereby the purusha’s body becomes a metaphor for the organic body of society, and the various parts of his body become each of the four varnas.

The 14th stanza describes perception through the senses. In the 20th stanza the level of cognition has evolved to such an extent that the Self (I) is identified with the purusha. In the 22nd stanza, the light that shines in all including the devas alike is identified with brahman, the supreme reality. Is there anything false or socially evil in the depiction of this aspect of reality?

Cultural Changes

There are various factors responsible for the distortion of concepts and meanings in the Hindu texts, among which I would name the dominance of the Judeo-Christian thought and sensibility among Hindus as the foremost. It has become a fashion among Hindus today to portray themselves as more irrational than they really are by competing to be like Judeo-Christians in their worship, which really is a superstitious myth. In their ignorance, many still think that they have to go beyond common sense and intelligence in order to be considered religious or moral. Nothing can be further from the truth.

There is a new trend in the Hindu ‘caste’ criticism, especially by Christian missionaries worldwide, by naming it a ‘racial discrimination’. The accusation is that the Aryan invaders of yore, who are called Brahmins, consider themselves a superior race and the Hindu ‘caste’ has been created on the basis of racial categories. This myth can be exploded by just one instance. The Brahmin ‘castes’ in India as a rule did not intermarry with another Brahmin ‘caste’ in another language area, just like they didn’t with any other ‘caste’ in their own language area. This wouldn’t have been the case if the Aryan race was a fact or indeed the cause of the ‘caste’. The Aryan invasion theory has been dismantled since long, but the idea is still utilised by Christian missionaries in South India and by Tamil politicians to good effect.

The real victims of modern ‘caste’ discrimination are termed “untouchables”. Most of these people were originally outside the ‘caste’ society because from time immemorial they inhabited remote geographical zones (such as forests), where they had complete autonomy over their land, culture and society. Though interactions between the different groups were minimal, they were regular and recognised and accepted by Hindu kings and all caste groups. However, the old system and traditions broke down after the establishment of colonial laws.

The numerous traditional festivals [8], which have almost become extinct today, involving these groups indicate points of interaction between these societies on equal terms. Most of the “untouchable” groups enjoyed their own geographical space, occupation, customs and rituals, which were not violated under all circumstances by tradition and were accepted by all communities and the local Raja.

The violation began when European colonialists started clearing forests and encroached upon the geographical areas of the so-called ‘untouchables’ to preach Christianity to the forest dwellers. The rabid increase in the Indian population in the last 50 years combined with the import of European morality also compelled these vulnerable groups to also lose their dignity, forcing them to forsake their own land and traditions and learn the new language and culture of the Europeanised plains to become a servile class.

The significant number of dignified personalities (Vyasa, Visvamitra, Parasurama, Dronacharya, etc.) in ancient Hindu history who changed their ‘caste’ occupation indicates that the alleged features of the modern-day Hindu ‘caste system’ marked by extreme rigidity and inequality evolved later on in history. Foreign invasion was a major factor that rigidified social strata. A new study [9] shows a direct link between colonial practices and policies to the development of social inequalities in India. No doubt lots remains to be done not only in India but all parts of the world to get rid of social discrimination based on ethnicity, occupation and religion. This discrimination is not a monopoly of the religious group known as Hindus.

Notes

[1] See http://en.wikipedia.org/wiki/Caste

[2] See http://en.wikipedia.org/wiki/Caste#Theories_on_caste_formation

[3] http://www.bhagavad-gita.org/Gita/verse-04-13.html

[4] Srimad Bhagavatam, Canto I, chapter 4, verse 25. See http://www.bhagavad-gita.org/Articles/vyasa.html

[5] See Pandharinath H. Prabhu, Hindu Social Organisation, A Study of the Socio-Psychological and Ideological Foundations, in the chapter “Four Varnas” (Mumbai: Popular Prakashan, 2010) pp. 319-320. See in Google Books.

[6] For more details, consult a learned ayurvedic physician or Hindu acharya.

[7] See the ‘Simple English’ translation by Sri Kotikanyadanam Sreekrishna Tatachar: http://srivaishnavam.com/stotras/ps_meaning.htm

[8] The Mannarkadu Pooram in Palakad District, Kerala, which took place for the last time in 1972, was the last of such festivals to have disappeared in India. It was a joint festival of the Attapady tribes and the people of the plains, which was a traditional venue for goods and cultural exchange.

[9] See Arvind Kumar, How British socialism created poverty and caste inequality: http://www.dnaindia.com/analysis/column_how-british-socialism-created-poverty-and-caste-inequality_1727277

The author is a professional translator

http://www.vijayvaani.com/FrmPublicDisplayArticle.aspx?id=2442

રેસ્ટોરાની જેમ ખૂલતી જતી સ્વનિર્ભર કોલેજો

જોઈએ છે, કોલેજોને વિદ્યાર્થીઓ---વિવિધા - ભવેન કચ્છી

 ગુજરાત સમાચારની 23,ઓગષ્ટ,2012ને બુધવારની “ શતદલ “ પૂર્તિમાં શિક્ષણને નામે ચાલતો વેપલો વિષે આજના આધુનિક મા-બાપ તથા વિધ્યાર્થીઓની કેટલીક ડીગ્રીઓ માટે કરવામાં આવતી આંધળી દોટ ઉપર પ્રકાશ પાડતો શ્રી ભવાન કચ્છીનો આ લેખ આપ સૌને પસંદ પડશે તેમ ધારી બ્લોગ ઉપર મૂકી રહ્યો છુ.

સ-સ્નેહ

અરવિંદ

રેસ્ટોરાની જેમ ખૂલતી જતી સ્વનિર્ભર કોલેજો--જોઈએ છે, કોલેજોને વિદ્યાર્થીઓ

વિવિધા - ભવેન કચ્છી-

કેન્દ્ર સરકારે ઓલ ઇન્ડિયા પ્રવેશ પરીક્ષા ગુજરાતીમાં માન્ય રાખતા વિદ્યાર્થીઓમાં ખુશીનું મોજું ફરી વળ્યું... પણ રાજ્યમાં ફીના નામે થતી ઉઘાડી લૂંટની વેદનાનું શું ?

- રાજ્યમાં એન્જીનિયરિંગમાં ૭૪૦૦થી વધુ અને ફાર્મસીમાં ૩૪૦૦થી વધુ બેઠકો ભરાઇ જ નહી ઃ હવે મેડિકલ કોલેજોમાં પણ બેઠકો ખાલી રહે તે દિવસો દૂર નથી ટોચની બે-ચાર કોલેજોને બાદ કરતા મોટાભાગની કોલેજો હતાશ સ્નાતકો જ પેદા કરે છે

કેન્દ્ર સરકારે મેડિકલ અને ડેન્ટલ જેવી વિદ્યાશાખાઓમાં હવેથી પ્રવેશ માટે એક જ પરીક્ષા લેવાશે (નીટ) અને ગુજરાત રાજ્યમાં ગુજરાતી ભાષાનો વિકલ્પ પણ વિદ્યાર્થીઓને આપવામાં આવશે તેવી જાહેરાત કરતાં રાજ્યના વિદ્યાર્થીઓ અને વાલીઓમાં ખુશીનું મોજું ફરી વળ્યું છે. સ્વાભાવિક છે કે હવે એન્જિનિયરિંગથી માંડી તમામ વિદ્યાર્થીઓમાં બોર્ડ, ગુજકેટ, અન્ય રાજ્યોની કોલેજો કે ડિમ્ડ યુનિ.ની અલગ પરીક્ષાઓના ચક્રવ્યૂહમાંથી વિદ્યાર્થીઓ છૂટકારો મેળવશે.

જો કે છેલ્લા વર્ષોમાં વિદ્યાર્થીઓ અને વાલીઓની સૌથી મોટી સમસ્યા પરીક્ષા કરતા પણ ગુણવત્તા કે માપદંડ વગરના અભ્યાસક્રમ ધરાવતી અને રીતસરની લૂંટ ચલાવતી મોટા ભાગની સ્વનિર્ભર કોલેજો અને તેની ફીનું ધોરણ છે. સ્વનિર્ભર કોલેજોને જે હદે મંજૂરી આપાતી જાય છે અને તેના માલિકો, ટ્રસ્ટીઓ પર નજર નાંખશો તો સમજાઈ જશે કે હોટલો કે રેસ્ટોરાં કરતા આપણે ત્યાં કોલેજોની સંખ્યા કેમ વધુ છે.

રાજ્યમાં દર વર્ષે છેક ઓગસ્ટના અંત સુધી ૫૦ ટકા માર્કસના માપદંડ સાથે પ્રવેશ આપવાનું ચાલુ રખાતું હોવા છતાં ૭૪૦૦થી વધુ એન્જિનિયરિંગમાં અને ફાર્મસીમાં ૩૪૦૦થી વધુ બેઠકો ખાલી રહી છે. તેવું જ ડેન્ટલ, પેરામેડિકલ, ફાર્મસી, એમબીએનું છે. હવે તો સાયન્સ, કોમર્સ, આર્ટસથી માંડી બી.એડ્.માં પણ બેઠકો ભરાતી નથી. ખરેખર નોકરીની તકોની રીતે પણ પ્રત્યેક વિદ્યાશાખાઓની ટોચની જાણીતી ત્રણ ચાર કોલેજોના સારા માર્કસ મેળવનાર વિદ્યાર્થીઓમાં જ કંપની રસ લે છે. બાકીની ૯૫ ટકા કોલેજોના વિદ્યાર્થીઓ બેકાર કે મહિને પાંચેક હજાર પગાર પણ માંડ મેળવી શકે છે.

કહેવાય ડોક્ટર, એન્જિનિયર, ફાર્મસી, એમબીએ, એમસીએ પણ શક્ય છે કે તેઓના ૫૦થી ૭૦ ટકા માંડ હોય. કોલેજ કઈ તે પૂછો તો ખબર પડે કે શિક્ષણના ફેલાવાના નામે કેવા ધંધા ચાલે છે.

વિદ્યાર્થીને અગાઉ ગુણવત્તાસભર બીએસસી, બી.કોમ. કે બી.એ.નું શિક્ષણ નજીવી ફીમાં મળતું. તે વખતના સ્નાતકો આજે કોઈ પણ ડબલ ગ્રેજ્યુએટ, સારું નામ ધરાવતી ડિગ્રી કે વ્યવસાયલક્ષી કોર્સના વિદ્યાર્થી કરતાં સંતોષજનક અને ભાષા પરનું પ્રભુત્વ પુરવાર કરી શકે તેમ છે.

પણ શિક્ષણના કૌભાંડે આ સિસ્ટમ ખલાસ કરી નાખી છે. બી.એસ.સી., બી.કોમ., કે બી.એ. કરતા એન્જિનિયર કે ડોક્ટર, ફાર્મસી, એમબીએનું રૃપાળું લેબલ મળતું હોય તો શું ખોટું? ભલે સજ્જતા ગમે તેવી કેળવાય. સ્વનિર્ભર કોલેજોના નામે એન્જિનિયરિંગ વગેરેમાં વર્ષે રૃા. ૭૦,૦૦૦થી બે લાખ અને હજુ બમણી ફી પ્રસ્તાવિત છે. મેડિકલમાં રૃા. ૩થી ૫ લાખ વર્ષના અને ડેન્ટલના રૃા. અઢી લાખ નક્કી છે. તે પછી કહેવાય એવું કે તમે માસ્ટર ડિગ્રી લો તો જ તેની વેલ્યુ. એટલે તેના બીજારૃા. ૧૫થી ૫૦ લાખનો ભાવ છે.

દસમા ધોરણનો શ્રીમંત વિદ્યાર્થી સ્કૂલમાં એવો રોફ મારતા જોઈ શકાય છે કે, મારા પપ્પાએ કહી દીધું છે કે, વીસ પચ્ચીસ લાખ ફેંકી દઈને તને ડોક્ટર બનાવી દઈશ. સ્વનિર્ભર કોલેજો અને તેને છૂટો દોર આપતી સરકારને લાખો વિદ્યાર્થીઓમાંથી એવા અમુક હજારો જ વિદ્યાર્થીઓ જોઈએ છીએ જેઓ દેવું કરીને, ઘર કે ઘરેણા ગિરવે મૂકીને રૃા. ૧૦ લાખમાંથી રૃા. ૫૦ લાખ ઉભા કરી શકે.

આ એક પોશ એરિયાનો રેસ્ટોરાં અને મલ્ટીપ્લેક્સ જેવો ધંધો થઈ ગયો છે. દરેકને તેમની કમાણી પૂરતા પાંચસો ગ્રાહકો જ જોઈએ છે. અમુક

જાણીતી અપવાદ કોલેજોને બાદ કરતા આવી કોલેજોમાં લેબોરેટરી, સંશોધન, પ્રોજેક્ટ, યુજીસીના માપદંડ પ્રમાણેનો સ્ટાફ, લાઇબ્રેરી, પ્રેક્ટિકલ તાલીમની સુવિધા હોતી નથી. ખરેખર આ હદે ઉંચી ફી લેવાય છે પણ તેનો વિદ્યાર્થી માટે ખર્ચ થાય છે કે કેમ તે નજરઅંદાજ કરાય છેે. મેનેજમેન્ટ ક્વોટા, એનઆરઆઇ ક્વોટા કેમ વધતા રહે તે જ કોલેજનં ધ્યેય હોય છે. હવે જરા આ સમગ્ર સ્થિતિને જરા જુદી રીતે પણ જોઈ લઈએ. 

એક જમાનામાં એવું હતું કે ડોક્ટર એટલે શૈક્ષણિક કારકિર્દી અસાધારણ જ હોય. સમાજ પણ એવું જ મનોમન માનતા કે ૯૨- ૯૫ ટકા ઉપર માર્કસ આવે ત્યારે જ ડોક્ટર બનવાના સ્વપ્ન સાકાર થાય. જ્યારે માર્કસનો એ હદે ફુગાવો નહોતો ત્યારે ૮૨- ૮૫ ટકા પણ અહોભાવથી જોવાતા હતા. આજે તો ૮૦ ટકા મેળવનાર ઘણા વિદ્યાર્થીઓ ડિપ્રેશનની મનોચિકિત્સકો પાસે સારવાર લેતા હોય છે ! તબીબી પ્રેક્ટિસ, નિદાન, સર્જરી જેવી ગંભીર અને જીવન-મરણ, સ્વાસ્થ્ય સાથે સંબંધ ધરાવતો જટિલ અભ્યાસ કરવા માટેની આખરે સજ્જતા તો હોવી જ જોઈએ ને ? આથી જ ડોક્ટરમાં પ્રવેશની લાયકાત એટલે સખ્ત મહેનત, ગ્રહણ શક્તિ, ટોપર પરિણામ અને ઉચ્ચ અભ્યાસક્રમની ક્ષમતા ધરાવતા હીરા જેવા વિદ્યાર્થી હોવું તે સહજ બાબત હતી. એમ ગમે તેવાનો થોડો આપણા શરીરને હાથ અડાડવા દેવાય ?

આજે જે પણ બાહોશ ડોક્ટરો છે તેઓ સરેરાશ ૧૫- ૨૫ વર્ષથી પ્રેક્ટિસ કરે છે ગુજરાતની વાત કરીએ તો તેઓ સ્વનિર્ભર કોલેજોમાંથી સ્નાતક કે અનુસ્નાતક નથી થયા. તે વખતે આવી પ્રથાની કોઇને કલ્પના સુધ્ધા નહોતી. સરકારી મેડીકલ કોલેજોમાં જૂજ બેઠકો હતી. રાજ્યના ટોચના મેરિટના ૩૦૦ વિદ્યાર્થીઓ માંડ પ્રવેશ મેળવી શકતા.

વર્ષોત્તર સ્વનિર્ભર મેડિકલ કોલેજો વધતી ગઈ. દેશમાં વસ્તીદીઠ ડોક્ટરોની સંખ્યાની રીતે અન્ય રાષ્ટ્રોની તુલનામાં ભારતનો છેક ૪૦મો ક્રમાંક છે તેવો પ્રચાર વહેતો થયો. ડોક્ટરોની રાજ્યને, દેશને જરૃર છે તેવા ઠરાવને નજરમાં રાખીને સ્વનિર્ભર કોલેજોની મંજૂરી મળતી જ રહી. હજુ પણ આગામી વર્ષોમાં પ્રત્યેક જિલ્લામાં એકથી વધુ

મેડિકલ કોલેજો શરુ થવાની છે.

આજે જે હદે સ્વનિર્ભર મેડિકલ કોલેજો બની ચૂકી છે તેના લીધે એવી પરિસ્થિતિ સર્જાઈ છે કે વિદ્યાર્થીને ૭૨- ૭૪ ટકા માર્કસ હોય તોપણ મેડિકલમાં, ડેન્ટલમાં જેવામાં ૬૦ ટકામાં પણ પ્રવેશ મળી શકે ! સરકારી કોલેજોમાં ૯૨ ટકાથી વધુમાં જે જૂજ બેઠકો છે તે ભરાઈ જાય છે જેની ફી નગણ્ય રૃા. બે- ત્રણ હજાર હોય છે તે પછીના ૭૪ ટકા સુધીના વિદ્યાર્થીઓ સ્વનિર્ભર મેડિકલ કોલેજોમાં પ્રવેશ મેળવી શકે. સ્વનિર્ભર મેડિકલ કોલેજોની સરેરાશ ફી વર્ષે ત્રણથી ચાર લાખ હોય છે ! જો તમે વર્ષે પાચેક લાખ સરેરાશ ફી લેખે રૃા.૨૫ લાખ આપવા તૈયાર છો તો તમે પણ ડોક્ટર બની શકો. અનુસ્નાતકના (પી.જી.) મેરિટ પર પ્રવેશ મળે તો બીજા રૃા. વીસેક લાખની જોગવાઈ કરવાની. ભવિષ્યમાં એન્જિનિયરિંગ જેમ મેડિકલની બેઠકો પણ ખાલી રહેવાની.

હવે ૭૦- ૭૫ ટકા મેળવનાર વિદ્યાર્થીને પણ મેરિટ પ્રમાણેનો ગણીને સ્વનિર્ભર મેડિકલમાં પ્રવેશ મળે છે તો શું ભૂતકાળની જે એવી માન્યતા હતી કે અસાધારણ હોશિયાર વિદ્યાર્થી જ ડોક્ટર તરીકે પ્રેક્ટિસ કરી શકે તેને જ આવી નિદાન, સારવાર, સર્જરીની જવાબદારી સોંપી શકાય તે ખોટી હતી ? ભવિષ્યના જે ડોક્ટરો બહાર નીકળવાના છે તે તો બધા ૬૦- ૬૫ ટકા થકી પણ પ્રવેશ મેળવનારા હશે. મેનેજમેન્ટ ક્વોટામાં તો મેરિટ આના કરતા પણ નીચું હોય છે. એન્જિનિયરિંગની જેમ મેડિકલ કોલેજોનો પણ રાફડો ફાટતો જાય છે. બહારના રાજ્યો અને ચીન, રશિયા જેવા દેશો આપણા ૫૦ ટકા મેળવેલ વિદ્યાર્થીઓને પણ ડિગ્રી આપે છે.

અનામત પ્રથા અંગત રીતે આર્થિક પછાત વિદ્યાર્થીના ધોરણે જ હોવી જોઈએ તેમ મોટા ભાગના નાગરિકોનું માનવું છે. છતાં પણ આટલા વર્ષોથી અનામત પ્રથાનો વિરોધ કરનારાઓ તે વખતે યોગ્ય લાગે તેવી હૈયાવરાળ ઠાલવતા કે અનામતના આધારે ઓછા ટકા મેળવીને ડોક્ટર કે એન્જિનિયર બનતા વિદ્યાર્થીઓ ભવિષ્યમાં કઈ રીતે અને કેવી પ્રેક્ટિસ કરવાના. તેઓની કુનેહ અને કાર્યક્ષમતા પ્રત્યે અને તમાંથી નિર્માણ પામતી તબીબી અને એન્જિનિયરિંગ દુનિયા પર દર્દીઓ કે પ્રોજેક્ટો પર કેવી વીતી શકે તેનો રોષ પણ ઉતારાતો રહ્યો છે.

હવે સ્વનિર્ભર કોલેજોની જેઓ પણ ફી ભરી શકે તેમ છે તેવા ૭૦- ૭૫ ટકા મેળવનારા પણ પ્રવેશ મેળવવનારાઓ કે પછી રૃા. ૫૦ લાખ ભરીને મેનેજમેન્ટ કે એનઆરઆઇ જેવા ક્વોટાની વિદ્યાર્થીઓ પણ ડોક્ટર કે એન્જિનિયર બને છે તો અનામત જેમ જ આ ઓછા માર્કસ ધરાવનારા શ્રીમંતોની અનામત ના કહેવાય ? તેના માટે કેમ રોષ નહીં ? તાલીમ અને અભ્યાસ પછી ૬૦ ટકાથી માંડી ૯૫- ૯૭ ટકા મેળવનારા બધા જ દેશની આરોગ્ય કે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ટેકનોલોજી સંશોધનમાં સમાન ધોરણે કામ કરી શકવાની નિપુણતાનું ઓનપેપર લેબલ મેળવતા જ હોય છે.

ડોક્ટરો અને એન્જિનિયરો જ કહે છે કે અમે ક્યાંથી ડિગ્રી મેળવી, કેવી પ્રેક્ટિકલ તાલીમ લીધી, યોગ્ય ફેકલ્ટી હતી કે નહીં તે કોઈ પૂછતું નથી. અમે શહેર કે રાજ્યના વિખ્યાત આઠ દસ ડોક્ટરો કે એન્જિનિયરો તરીક પ્લેસમેન્ટ ન મેળવીએ તો પણ અમને વાંધો નથી. અમે અમારી રીતે ઉચ્ચ પગારની નોકરી કે વ્યવસાયમાં સંતુષ્ટ છીએે. ઘણી વખત તો એવું પણ બનતું હોય છે કે છેક સુધી ઝળહળતી કારકિર્દી ધરાવનારાના કરતા ૬૦- ૬૫ ટકા મેળવીને સ્વનિર્ભરમાં પ્રવેશ મેળવીને આગળ આવેલા વધુ કમાણી કરતા હશે કે તેના પિતાના મોટા સેટઅપમાં ધીકતી પ્રેક્ટિસ આગળ ધપાવશે.

હવે ફીની વાત. એવા કેટલાય વિદ્યાર્થીઓ હોય છે. જેમના સરકારી મેડિકલ કોલેજોમાં પ્રવેશ મેળવવાની ક્ષમતા કરતા થોડા જ ઓછા માર્ક આવ્યા છે પણ સ્વનિર્ભર કોલેજોની ફી તેઓને પરવડે તેમ નથી.

જરા થોભીને વિચારો કે રૃા. પચ્ચાસ લાખ એક ઉચ્ચ મધ્યમવર્ગીય કે ધનાઢ્ય કરતા એક સ્ટેજ ઉતરતા શ્રીમંતને પણ ક્યાંથી પરવડે ? બેંક લોન પણ વાલીની આવક કે સંપત્તિ સામે મળતી હોય છે.

આજે રાજ્યમાં અને દેશમાં એવા હજારો હોનહાર ભાવિ એન્જિનિયરો કે તબીબો કે અન્ય શાખાના દેશની મૂડી બની શકે તેવા હોંશિયાર છતાં આર્થિક રીતે નબળા વિદ્યાર્થીઓ માત્ર શિક્ષણના નામે ઉઘાડી લૂંટને લીધે આપણે ગુમાવીએ છીએ.

માની લો કે, જેમની પહોચ ના હોય તે દેવું કરીને આટલી મોંઘી ફી સાથે ડિગ્રી મેળવી પણ લે. તો સ્વાભાવિક છે કે તેઓનું સૌ પ્રથમ લક્ષ્ય આ જંગી રકમ પરત મેળવવાનું હોય. આ ઉપરાંત તેણે જે અદ્યતન સેટઅપ, સાધનો સાથે મોકાની જગ્યાએ તેનું એકમ સ્થાપ્યું હોય છે તેનું

રોકાણ પણ અભ્યાસના ખર્ચ જેટલું જ હોય છે. આ બધો બોજ દર્દી કે ગ્રાહક પર જ આવે તે એકદમ સ્વાભાવિક છે. આ લૂંટારૃ માનસનો પાયો શિક્ષણના કૌભાંડને લીધે નંખાયો હોય છે.

ઘણા એવી દલીલ કરે છે કે અમેરિકા, યુરોપમાં મોંઘી ફી અને ખાનગી યુનિવર્સિટીઓ છે જ ને ! પણ તમે વિદેશની કોલેજો તો જુઓ. આપણી કોઈ પણ શાખાની જાણીતી ત્રણ- ચાર સ્વનિર્ભર કોલેજોને બાદ કરતા મોટા ભાગની કોલેજોમાં લાયકાત પ્રમાણેનો શૈક્ષણિક સ્ટાફ જ નથી. ૬૦- ૭૦ ટકા સાથે પ્રવેશ આપતી એન્જિનિયરિંગ કોલેજોના તાજા ગ્રેજ્યુએટ થયેલા છોકરા- છોકરી લેક્ચરર તરીકે હોય છે. હોસ્પિટલોમાં પણ તેવો જ નર્સિંગ, પેરામેડિકલ સ્ટાફ જોવા મળે છે.

માત્ર પરીક્ષા પદ્ધતિ જ નહીં સ્વનિર્ભર કોલેજો, ફી અને ક્વોલીટી ડિગ્રીધારી આવે આવે તે જોવું તેના કરતા પણ વધુ ગંભીર બાબત છે. રાજ્ય હતાશ યુવા પેઢીનું કારખાનું બનતું જતું હોય તેમ લાગે છે.

SUDAN